Το κάστρο
Το κάστρο της Καλαμάτας, το οποίο πρωταγωνιστεί στην Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ του Άγγελου Τερζάκη, είναι σήμερα ενταγμένο στον πολεοδομικό ιστό της σύγχρονης πόλης και αποτελεί τυπικό δείγμα των κάστρων που ίδρυσαν οι Φράγκοι στην Πελοπόννησο, προκειμένου να εδραιώσουν γρήγορα την κυριαρχία τους. Συνδέεται με τους Βιλεαρδουίνους, την ιστορική οικογένεια που ίδρυσε το πριγκιπάτο της Αχαΐας. Στο πέρασμα των αιώνων, όμως, βρέθηκε συχνά στο επίκεντρο μεγάλων συγκρούσεων, γνώρισε την κυριαρχία Βυζαντινών, Φράγκων, Ενετών και Οθωμανών και συνδέθηκε αναπόσπαστα με την ιστορική διαδρομή της πόλης ως το 19ο αι.

 

 

 

 

Η σημερινή μορφή της οχύρωσης του λόφου διαμορφώθηκε, κατά βάση, στους χρόνους που ακολούθησαν τη φραγκική κατάκτηση (πρώτες δεκαετίες του 13ου αι.). Σύμφωνα με το Χρονικόν του Μορέως, όταν κατέλαβαν την περιοχή οι Φράγκοι (1205) το κάστρο ήταν ένα «αχαμνόν», ασήμαντο βυζαντινό οχυρό, που είχε μετατραπεί σε μοναστήρι και ήταν εύκολη λεία για τους ιππότες της Δ΄ Σταυροφορίας. Το κάστρο της Καλαμάτας δόθηκε από τον Γουλιέλμο Σαμπλίτη στον Γοδεφρείδο Α΄ Βιλεαρδουίνο, ηγεμόνα της Αχαΐας, ως προσωπικό φέουδο. Εκείνος το επισκεύασε, το επέκτεινε και το ενίσχυσε. Οι εργασίες αυτές ολοκληρώθηκαν στα χρόνια του Γουλιέλμου Β΄.

 

 

Το 1293 το κάστρο κατελήφθη από τους Σλάβους της γειτονικής Γιάννιτσας, οι οποίοι ανέβηκαν κατευθείαν στον κεντρικό πύργο με σκάλες. Μετά την ανακατάληψή του από τον Φλωρέντιο του Αινώ, σύζυγο της Ισαβέλλας Βιλεαρδουίνου, τα τείχη συμπληρώθηκαν σε ύψος για να αποτραπούν παρόμοιες εισβολές. Μέρος του φράγκικου κάστρου κατεδαφίστηκε από τους Ενετούς του Φρ. Μοροζίνι (1685), για να ξαναχτιστεί πολύ πιο ισχυρό.

 

 

 

 

Η σημερινή μορφή του κάστρου έχει προκύψει από τις συμπληρώσεις που έκαναν οι Τούρκοι κατά τη διάρκεια της Α΄ Τουρκοκρατίας, από τις καταστροφές του (1685, 1825) και από την αφαίρεση υλικών του για την οικοδόμηση κατοικιών και σχολείων της Καλαμάτας. Σήμερα, ο επισκέπτης θα δει στο λόφο το ερειπωμένο σε πολλά σημεία περίγραμμα του φράγκικου κάστρου. Πιο συγκεκριμένα την επίπεδη κορυφή του λόφου περιτρέχει από βορρά προς νότο μια γραμμή οχύρωσης. Μια δεύτερη αμυντική γραμμή αναπτύσσεται στην ευπρόσβλητη ανατολική του πλευρά. Η πορεία του τείχους και των δύο οχυρωματικών περιβόλων ακολουθεί το ανάγλυφο του εδάφους. Τα τείχη είναι κατακόρυφα, ενώ οι επάλξεις δεν σώζονται. Στη βορειοανατολική γωνία του εσωτερικού περιβόλου, στο πιο απόκρημνο σημείο του λόφου, είναι χτισμένος ο οχυρός πύργος-καταφύγιο (donjon).

 

Από τον πύργο σώζονται σήμερα αποσπασματικά η ισόγεια στάθμη του, το βόρειο τμήμα της οποίας καταλαμβάνει μια μεγάλη θολοσκέπαστη κινστέρνα με ορθογωνική κάτοψη. Στο νότιο τμήμα, υπάρχει σχεδόν τετράγωνος χώρος, στεγασμένος με χαμηλό τυφλό τρουλίσκο (φουρνικό). Σύμφωνα με κάποιους μελετητές, πρόκειται για λείψανα της εκκλησίας του μοναστηριού που αναφέρεται στο Χρονικόν του Μορέως. Εξωτερικά, στην ανατολική του πλευρά, ο πύργος έχει ενισχυθεί με ισχυρή αντηρίδα. Ο οχυρός αυτός πύργος-καταφύγιο είναι ο μόνος που σώζεται σε σημαντικό ύψος σε όλη τη Μεσσηνία.

 

 

           

 

 

Μετά το σεισμό του 1986, πολλά σημεία του κάστρου χαρακτηρίστηκαν επικίνδυνα και δεν είναι πλέον επισκέψιμα. Εντούτοις, υπάρχουν ακόμη αρκετά σημεία που προσφέρουν στον επισκέπτη πανοραμική θέα προς την Καλαμάτα και τη γύρω περιοχή.

 

Στο νότιο άκρο του κάστρου έχει κατασκευαστεί μικρό θέατρο, το οποίο φιλοξενεί το καλοκαίρι παραστάσεις χορού, μουσικής κ.λπ.

 

Οι ναοί γύρω από το κάστρο
Βορειοδυτικά του κάστρου βρίσκεται η Νέα Αγορά της πόλης, ενώ κάτω από το βορειοδυτικό προμαχώνα του βρίσκεται ο ναός του Αγίου Δημητρίου (αρχές 19ου αι.). Στη βορειοανατολική γωνία του κάστρου, στον προμαχώνα, βρίσκεται ανώνυμος ναός, ο οποίος ταυτίζεται από ορισμένους αυθαίρετα με την «Παναγία την Καλομάτα».

 

 

           

 

 

Κοντά στην είσοδο του κάστρου (στη νοτιοδυτική γωνία του), στην οδό Γορτυνίας, βρίσκεται ο μονόχωρος ξυλόστεγος ναΐσκος της Αγίας Κυριακής. Πρόκειται για παρεκκλήσι της μονής Καλογραιών, με πολλές μετασκευές, η αρχική φάση οικοδόμησης του οποίου τοποθετείται πιθανώς στο 17ο αι.

 

 

Στα ριζά του κάστρου και κοντά στο ιερό της προηγούμενης εκκλησίας, συναντάμε τον ημισπηλαιώδη ναό του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου, πιθανότατα Υστεροβυζαντινών χρόνων, που διατηρεί λείψανα τοιχογραφιών.

 

 

Νοτιοανατολικά του κάστρου, στην οδό Αλαγονίας, μέσα στον πυκνοδομημένο ιστό της παλιάς πόλης, βρίσκεται ο ναός του Αγίου Γεωργίου, ο πρώτος μητροπολιτικός ναός της πόλης. Η σημερινή μορφή του, που ανήκει στο δρομικό, μονόκλιτο ξυλόστεγο ναό, με τρίπλευρη κόγχη ιερού, είναι προϊόν πλήθους επεμβάσεων και επισκευών που πραγματοποιήθηκαν στη μακρόχρονη ιστορία του ναού. Η ιστορία του αναφέρεται σε μαρμάρινη επιγραφή του 1939, η οποία έχει εντοιχιστεί στο εσωτερικό του νότιου τοίχου. Σημαντικές στιγμές της ιστορίας αυτής είναι η καταστροφή του από τον Ιμπραήμ, καθώς και ότι εδώ εκκλησιάστηκαν ο Ι. Καποδίστριας και ο βασιλιάς Όθων όταν επισκέφθηκαν την πόλη. Η ανέγερση του ναού τοποθετείται στα χρόνια της Β’ Ενετοκρατίας (1685-1715), ενώ στη δεύτερη οικοδομική φάση του ανήκει η επισκευή που έγινε μετά το σεισμό της δεκαετίας του 1840 και ολοκληρώθηκε το 1939. Μετά το 1986 η βορειοδυτική και νοτιοδυτική γωνία του ναού, καθώς και τμήμα της νότιας πλευράς, ξαναχτίστηκαν.

 

 

 

 

 Η μονή Καλογραιών
Νοτιοανατολικά του κάστρου, στα όμορφα κράσπεδά του (οδός Μιστρά 14), βρίσκεται η ιστορική γυναικεία μονή Καλογραιών, οι μοναχές της οποίας (σήμερα 23) ασχολήθηκαν με την ύφανση μεταξωτών, μια δραστηριότητα που βραβεύτηκε πολλές φορές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, καθιστώντας διάσημη τόσο τη μονή όσο και την πόλη. Η μονή ιδρύθηκε στο τέλος του 18ου αι. (1796) από τον ιερωμένο και δάσκαλο Γεράσιμο Παπαδόπουλο (1763-1844), ο οποίος γεννήθηκε στην Καλαμάτα και σπούδασε στην περίφημη σχολή της Δημητσάνας. Ο τάφος του βρίσκεται έξω από το Ιερό Βήμα του καθολικού της μονής. Η μονή Καλογραιών λεηλατήθηκε από τον Ιμπραήμ, επανασυστάθηκε, διαλύθηκε το 1834 με το διάταγμα της Αντιβασιλείας του Όθωνα, που έκλεισε αρκετά μοναστήρια, και καταλήφθηκε μετά από λίγα χρόνια από μοναχές.

 

 

Σήμερα, ο επισκέπτης της μονής, αφού περάσει τη σιδερόπορτα της οδού Μιστρά, θα βρεθεί σε ένα όμορφο περιβόλι με πορτοκαλιές, όπου υπάρχει το καθολικό της μονής και ο βυζαντινού ρυθμού ναός του Τιμίου Σταυρού, χτισμένος την περίοδο 1978-83. Γύρω του, ορθώνονται τέσσερις επιβλητικές πτέρυγες, οι οποίες την περίοδο 1952-1980 πήραν τη θέση των κελιών του παλαιού μοναστηριού. Το σημερινό καθολικό της μονής Καλογραιών είναι ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ο σημαντικότερος –λόγω μεγέθους– βυζαντινός ναός της Καλαμάτας. Πρόκειται για μονόχωρο ξυλόστεγο ναό, η σημερινή μορφή του οποίου είναι αποτέλεσμα διαδοχικών οικοδομικών φάσεων. Από την αρχική του τοιχοποιία (11ος-12ος αι.), στην οποία εφαρμόζεται το πλινθοπερίκλειστο σύστημα, διατηρείται μικρό μόνο μέρος στην κόγχη και στη νότια πλευρά του ναού. Το αρχικό κτίσμα παρουσιάζει ομοιότητες με τους Αγίους Αποστόλους. Αργότερα (πιθανότατα το 17ο αι.), ο ναός δέχτηκε εκτεταμένες μετασκευές, ενώ κάποια από τα ανοίγματά του (στο βόρειο τοίχο) ανακατασκευάστηκαν με βάση ενετικά πρότυπα. Την περίοδο της Επανάστασης, πυρπολήθηκε από τον Ιμπραήμ και στα μέσα του 19ου αι. επισκευάστηκε, ενώ μεταγενέστερα προστέθηκε στα δυτικά του και νάρθηκας.

 

 

ΤΑ ΜΕΤΑΞΩΤΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΚΑΛΟΓΡΑΙΩΝ
Από την αρχή της ίδρυσής της, οι μοναχές της μονής Καλογραιών ασχολήθηκαν με το μετάξι (το οποίο παρήγαγαν μόνες τους, εκτρέφοντας μεταξοσκώληκες) και με την κατεργασία του, προϊόν της οποίας ήταν τα εκλεκτά μεταξωτά της. Σήμερα, βέβαια, το μεταξωτό ύφασμα έρχεται από το Σουφλί και κόβεται σε μαντίλια, τραπεζομάντιλα κ.λπ. O επισκέπτης του μοναστηριού μπορεί να θαυμάσει και να αγοράσει τα περίφημα ολομέταξα παραδοσιακά μαντίλια, διάφορα μεταξωτά υφάσματα, καθώς και εντυπωσιακά εργόχειρα, κουρτίνες, σεμέν, τραπεζομάντιλα κ.ά., που κατασκευάζουν οι ίδιες οι μοναχές στον αργαλειό και με το χέρι. Στο μοναστήρι υφαίνονται και ράβονται επίσης καλύμματα Αγίας Τράπεζας, ιερών σκευών και διάφορα ιερά άμφια, τα οποία έχουν βραβευτεί πολλές φορές και είναι διάσημα παντού.

 

 

Η πλατεία Υπαπαντής
Η περιοχή γύρω από τη σημερινή πλατεία Υπαπαντής (νότια του κάστρου) ήταν η πρώτη εκτός κάστρου που κατοικήθηκε στους Νεότερους χρόνους (τότε η πλατεία δεν υπήρχε). Στην περιοχή της πλατείας, βέβαια, είχαν αποκαλυφθεί παλαιότερα και θεμέλια μεγάλου κτηρίου της αρχαιότητας.

 

 

           

 

Στην πλατεία δεσπόζει ο μεγαλοπρεπής μητροπολιτικός ναός της Υπαπαντής του Σωτήρος, με τα διπλά κωδωνοστάσια και τους ευμεγέθεις τρούλους. Στην ίδια θέση προϋπήρχαν ναός που καταστράφηκε από τους Τουρκαλβανούς το 1770 και μεταγενέστερος ναός, που επίσης καταστράφηκε από τον Ιμπραήμ το 1825. Ο ναός ξαναχτίστηκε, για να υποστεί ζημιές από το σεισμό της δεκαετίας του 1840 και να ανακατασκευαστεί εκ νέου (εγκαινιάστηκε το 1854). Ο σημερινός καθεδρικός ναός θεμελιώθηκε το 1860 και εγκαινιάστηκε το 1873, για να υποστεί ζημιές στους σεισμούς του 1886 και του 1986, που αποκαταστάθηκαν αντίστοιχα το 1894 και στις μέρες μας.

 

 

           

 

 

Νοτιοανατολικά του σημερινού ναού, στον προαύλιο χώρο, βρίσκεται υψωμένος, μέσα σε κιγκλίδωμα, ένας πέτρινος σταυρός, που θυμίζει ότι στο σημείο αυτό υπήρχε πιθανότατα ο ναός της Υπαπαντής που καταστράφηκε το 1770 και στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε από τους κατακτητές ως στάβλος. Εκεί βρέθηκε, ύστερα από όνειρο που, κατά την παράδοση, είδε ο προύχοντας της Καλαμάτας Π. Τζάνες, μισοκαμμένη η ιερή εικόνα της Παναγίας.

 

 

 

 

Ο ναός εορτάζει με ιδιαίτερη λαμπρότητα και επισημότητα στις 2 Φεβρουαρίου, εορτή της Υπαπαντής του Σωτήρος Χριστού. Οι τελετουργίες αρχίζουν στις 27 Ιανουαρίου και ολοκληρώνονται στις 9 Φεβρουαρίου με πανηγυρική ολονύχτια αγρυπνία.

 

 

 

 

Στη νότια πλευρά της πλατείας, δίπλα στο Μητροπολιτικό Μέγαρο, υψωνόταν το αρχοντικό Κορφιωτάκη, το οποίο είχε μισθωθεί (1816-1821) από τους προκρίτους της πόλης ως κατοικία-διοικητήριο, το κονάκι του βοεβόδα του καζά της Καλαμάτας Σουλεϊμάν (αγά) Αρναούτογλου. Το ερειπωμένο κτίσμα ανακαινίζεται τώρα για να στεγάσει το Εκκλησιαστικό Μουσείο της πόλης.

 

 

Στη βορειοδυτική γωνία της πλατείας Υπαπαντής, στον περίβολο του παλιού πύργου Αλεξάκη, βρίσκονται οι Άγιοι Ανάργυροι, μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με τρίπλευρη αψίδα στα ανατολικά, που χρονολογείται στη Μεταβυζαντινή περίοδο (Β΄ Ενετοκρατία) και έχει δεχτεί αρκετές μετασκευές.

 

 

 

 

Η ΙΕΡΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ
Στο ναό της Υπαπαντής φυλάσσεται η ιερή εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής, που βρέθηκε επί Τουρκοκρατίας στα ερείπια της μικρής εκκλησίας που καταστράφηκε πιθανότατα το 1770. Η εικόνα αποκαταστάθηκε από τον αγιογράφο και συγγραφέα της Βαβυλωνίας Δ. Κ. Βυζάντιο το 1839, ενώ νέες διορθωτικές επεμβάσεις έγιναν μετά την πυρκαγιά του 1914 από τον καθηγητή της Σχολής Καλών Τεχνών και ζωγράφο Γεώργιο Ιακωβίδη. Μετά την εύρεσή της, η εικόνα τοποθετήθηκε στο ναό του Αγίου Γεωργίου (μητροπολιτικό ναό τότε), μετά το 1843 στο ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης (μονή Καλογραιών), το 1854 στον επισκευασμένο ναό της Υπαπαντής και από το 1873 στο σημερινό. Μετά τους σεισμούς του 1986, μεταφέρθηκε πάλι στη μονή Καλογραιών (στο ναό της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού αυτή τη φορά), για να επιστρέψει στη θέση της το 1992. Η λιτάνευση της εικόνας έγινε για πρώτη φορά το 1841, αλλά η καθιέρωση της ετήσιας λιτάνευσης έγινε το 1884.

 

 

           

 

 

Βόρεια του ναού και της πλατείας Υπαπαντής, στη γωνία της οδού Αλεξανδράκη με την πλατεία Βιλεαρδουίνου, βρίσκεται το ανακαινισμένο μετά τους σεισμούς Δημοτικό Ωδείο Καλαμάτας. Στεγάζεται σε εξαιρετικά πρώιμο (δεκαετία 1860) νεοκλασικό τριώροφο κεραμοσκεπές κτήριο σε σχήμα Π. Στο εσωτερικό της αυλής του, διαμορφώνεται στοά με λίθινους τοξωτούς πεσσούς. Στους χώρους του λειτούργησαν το πρώτο Γυμνάσιο της Καλαμάτας και άλλα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

 

 

           

 

 

Βορειοανατολικά του ναού της Υπαπαντής βρίσκεται το «Αλεξανδράκειο Γηροκομείο», δωρεά του μεγάλου ευεργέτη της πόλης Σπυρίδωνα Αλεξανδράκη. Αρχικά (τελευταίες δεκαετίες 19ου αι.), λειτούργησε ως «Αλεξανδράκειο Νοσοκομείο-Πτωχοκομείο», και μετά το 1940 περιορίστηκε σε «Αλεξανδράκειο Πτωχοκομείο- Γηροκομείο».

 

 

Στην πλατεία Υπαπαντής επίσης λειτουργεί από το 2004 και η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Καλαμάτας, προωθώντας μορφωτικούς, εκπαιδευτικούς, πληροφοριακούς και πολιτιστικούς σκοπούς.

 

 

 

 

Σε διώροφο κεραμοσκεπές νεοκλασικό κτήριο στη νότια πλευρά της πλατείας Υπαπαντής (οδός Υπαπαντής 36), το οποίο χρονολογείται στην περίοδο 1890-1910 και διαθέτει αξιόλογους εξώστες με μαρμάρινο δάπεδο, απλά φουρούσια και μεταλλικό κιγκλίδωμα, στεγάζονται τα Γενικά Αρχεία του Κράτους/Αρχεία Ν. Μεσσηνίας. Πρόκειται για περιφερειακή υπηρεσία των ΓΑΚ, που ιδρύθηκε το 1991, με σκοπό τη διαφύλαξη και αξιοποίηση της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του νομού (τηλ.: 27210 93902, ώρες λειτουργίας αναγνωστηρίου: Δευτέρα-Παρασκευή 8:30-14:00). Τα ΓΑΚ Μεσσηνίας διαθέτουν ένα σημαντικό όγκο δημόσιων και ιδιωτικών αρχείων, συλλογών, αρχιτεκτονικών σχεδίων, χαρτών, εφημερίδων, φωτογραφιών κ.ά. Παράλληλα, εμπλουτίζουν, συντηρούν και ταξινομούν τα αρχεία τους, και οργανώνουν ποικίλες εκδηλώσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα.

 

 

           

 

 

Νότια και νοτιοανατολικά της πλατείας Υπαπαντής
Αν από την πλατεία Υπαπαντής κινηθούμε νοτιοανατολικά, ακολουθώντας την οδό Φάριος, συναντάμε το Μητροπολιτικό Μέγαρο και φτάνουμε στην πλατεία Φραγκόλιμνας, η οποία προήλθε από επιχωμάτωση το 19ο αιώνα.

 

 

 

 

Στην οδό Μητροπολίτου Μελετίου, στη δυτική πλευρά της πλατείας Φραγκόλιμνας, συναντάμε ένα «διπλό» ναό. Το βασικό του τμήμα αποτελεί ο ναός του Αγίου Νικολάου, μονόχωρος ναός με δίρριχτη στέγη, που χρονολογείται στις αρχές του 18ου αι. Στα ανατολικά του ναού προβάλλει μια τρίπλευρη εξωτερικά αψίδα, ενώ στην τοιχοποιία του γίνεται χρήση λαξευμένων πωρόλιθων. Το τέμπλο είναι χτιστό, με γύψινες διακοσμήσεις των αρχών του 20ού αι., ενώ σώζεται και η ξύλινη ψευδοροφή. Στη νότια πλευρά του κυρίως ναού είναι προσαρτημένο το παρεκκλήσι του Αγίου Αθανασίου Τζάνε, ένα μονόχωρο κτίσμα με τρίπλευρη αψίδα στα ανατολικά (αρχές 20ού αι.).

 

 

 

 

Δίπλα στο «διπλό» ναό (Μητροπολίτου Μελετίου 10) βρίσκεται το Στρατιωτικό Μουσείο. Λειτουργεί με ευθύνη του Γενικού Επιτελείου Στρατού, στεγάζεται σε κτήριο που παραχωρήθηκε από την Ιερά Μητρόπολη Μεσσηνίας και παρουσιάζει την ελληνική ιστορία από την Επανάσταση του 1821 ως τις μέρες μας.

 

 

 

 

Στην οδό Μητροπολίτου Μελετίου, επίσης, στη βορειοανατολική πλευρά της πλατείας Φραγκόλιμνας, βρίσκεται ο μονόχωρος ναός του Αγίου Νικολάου Εφεσίου, που χρονολογείται στο 19ο αιώνα και διαθέτει νεοκλασικίζοντα στοιχεία.

 

 

Απέναντι από την νοτιοανατολική πλευρά της πλατείας βρίσκεται το παλιό καπνεργοστάσιο Καρέλια. Ακολουθώντας την οδό Μητροπολίτου Μελετίου και την προέκτασή της προς τα ανατολικά, μπορούμε στη συνέχεια να κατευθυνθούμε προς το νεκροταφείο της πόλης.

 

 

            

 

Στην αρχική οικοδομική του φάση (12ος αι.) ανήκει μόνο το ανατολικότερο τμήμα του κτηρίου, το οποίο ήταν από τότε κοιμητηριακός ναός. Ο αρχικός ναός είναι διώροφος και στα ανατολικά του προβάλλουν τρεις τρίπλευρες εξωτερικά αψίδες. Ο ναός του ισογείου είναι απλός δικιόνιος, ενώ του ορόφου ήταν αρχικά σταυροειδής εγγεγραμμένος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος των εξωτερικών όψεων της αρχικής φάσης (οδοντωτές ταινίες, βαθμιδωτά κοσμήματα, σταυροί κ.ά.) και η εκτεταμένη χρήση φιαλοστομίων στη στάθμη της διαμόρφωσης των γείσων του αρχικού μνημείου.

 

 

Ο ναός υπέστη σημαντικές καταστροφές κατά τους Mεταβυζαντινούς χρόνους, για να ακολουθήσουν εκτεταμένες επεμβάσεις (17ος-18ος αι.), που χαρακτηρίζονται από την ευρεία χρήση λαξευμένων εγγώνιων πωρόλιθων κατά το ισόδομο σύστημα, χωρίς την παρεμβολή πλίνθων, καθώς και άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Στα τέλη του 19ου αι. προστέθηκε στα δυτικά του βυζαντινού ναού ένα μεγάλο πρόσκτισμα, το οποίο σήμερα επέχει θέση κυρίως ναού. Ο αρχικός πυρήνας χρησιμοποιείται σήμερα ως Ιερό Βήμα.

 

 

          

 

 

Δυτικά της πλατείας Υπαπαντής
Δυτικά της πλατείας Υπαπαντής, στη συμβολή των οδών Κυριακού και Αγίου Ιωάννου 12, συναντάμε ένα πρώιμο νεοκλασικό κτήριο (1870-1890), πρώην αρχοντικό της οικογένειας Κυριακού, στο οποίο στεγάζεται το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Καλαμάτας. Πρόκειται για διώροφο κεραμοσκεπές κτήριο με αξιόλογα αρχιτεκτονικά και μορφολογικά στοιχεία και καλοδουλεμένο μεταλλικό κιγκλίδωμα στον εξώστη. Το μουσείο ιδρύθηκε από τον τοπικό Σύλλογο προς Διάδοσιν των Γραμμάτων και σ’ αυτό ο επισκέπτης, μέσα από τα ιστορικά και λαογραφικά εκθέματα, μπορεί να αποκτήσει αντιπροσωπευτική εικόνα για την καθημερινότητα και τη λαϊκή τέχνη στην πόλη κατά το 19ο και τον 20ό αι.

 

 

Στην ίδια περιοχή, συναντάμε την πλατεία και το ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, μια από τις πρώτες ενορίες της πόλης. Ο σημερινός ναός κτίστηκε στα θεμέλια άλλου μικρότερου, μετά τα μέσα του 19ου αι. Νεότερες έρευνες στηρίζουν με σοβαρά τεκμήρια την άποψη ότι εκεί έγινε η πανηγυρική δοξολογία για την απελευθέρωση της πόλης από τον τουρκικό ζυγό, στις 23 Μαρτίου 1821.

Νοτιότερα βρίσκεται η πλατεία Όθωνος, όπου παλαιότερα λειτουργούσε η αγορά εδώδιμων ειδών. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 κατασκευάστηκε η νέα δημοτική αγορά, δυτικά του κάστρου.

 

 

Νοτιοδυτικά της πλατείας Υπαπαντής
Νοτιοδυτικά της πλατείας Υπαπαντής, στη συμβολή των οδών Τζάνε και Υπαπαντής, υψωνόταν παλιά το αρχοντικό του προκριταγωνιστή Παναγιώτη Τζάνε, το οποίο από τον Πέτρο Μαυρομιχάλη, αρχιστράτηγο των κοινών επαναστατικών δυνάμεων, ως αποθήκες εφοδιασμού κατά την επανάσταση του 1821. Στο σημείο αυτό βρίσκεται σήμερα το κτήριο της Φιλαρμονικής του Δήμου.

Από την πλατεία Υπαπαντής μπορούμε επίσης να κινηθούμε νοτιοδυτικά, μέσω της πλακόστρωτης οδού Μπενάκη.

 

 

               

 

 

Στη συμβολή των οδών Μπενάκη και Παπάζογλου 6 βρίσκεται το Μπενάκειο Αρχαιολογικό Μουσείο Καλαμάτας. Πρόκειται για τριώροφο κεραμοσκεπές κτήριο λαϊκού τύπου (δεκαετία 1850), που συγκαταλέγεται στα πλέον αξιόλογα ιστορικά κτήρια της πόλης και δωρήθηκε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία από τον Αντώνιο Μπενάκη γιο του Εμμανουήλ (ιδρυτή του Μουσείου Μπενάκη στην Αθήνα) για να στεγάσει το μουσείο. Αρχιτεκτονικά, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ανοίγματα, τα οποία στο ισόγειο είναι τετράγωνα με ανακουφιστικό τόξο, στον πρώτο όροφο μεγαλύτερα και απλά και στο δεύτερο όροφο ακόμη πιο μεγάλα, με ξύλινο πλαίσιο και προεξέχον γείσο.

 

 

           

 

 

Νότια της Δημοτικής Πινακοθήκης και του Μπενάκειου Αρχαιολογικού Μουσείου, βρίσκεται το κτήριο της Παλαιάς Αγοράς, η «καρδιά» του πολεοδομικού ιστού της Καλαμάτας ήδη από την περίοδο του Μεσοπολέμου. Το κτήριο, που υπέστη σοβαρές ζημιές από το σεισμό του 1986, παραχωρήθηκε το 1992 από το Δήμο στο Υπουργείο Πολιτισμού, προκειμένου να στεγάσει το μελλοντικό Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας. Οι εργασίες αποκατάστασης και ανακαίνισης πλησιάζουν στην ολοκλήρωσή τους και η Παλιά Αγορά θα ανοίξει πάλι τις πύλες της, ως μουσείο πλέον. Στους εκθεσιακούς χώρους θα παρουσιαστούν, εκτός από τα εκθέματα που ήδη εκτίθενται στο Μπενάκειο Αρχαιολογικό Μουσείο, και νέα ανασκαφικά ευρήματα (συνολικά 1.000 εκθέματα). Στο κτήριο, εκτός από τους εκθεσιακούς χώρους, στους οποίους θα ξετυλίγεται η ιστορία της Μεσσηνίας, θα φιλοξενηθούν γραφεία της Εφορείας, εργαστήρια συντήρησης, χώροι πολιτιστικών εκδηλώσεων, πωλητήριο, αναψυκτήριο και εκδοτήριο.

 

 

ΣΤΗΝ ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ
Στενό δρομάκι που σφύζει από ζωή. Εδώ, εκτός από τα μεζεδοπωλεία, που σερβίρουν εκλεκτό φαγητό μαγειρεμένο με φίνο καλαματιανό ελαιόλαδο, υπάρχουν και αρκετά στέκια στα οποία διασκεδάζει η νεολαία.

 

 

           

 

 

Η πλατεία 23ης Μαρτίου
Στην όμορφη και ιστορική πλατεία με τα καφέ γύρω της, φτάνουμε από την πλατεία Υπαπαντής κινούμενοι νοτιοδυτικά μέσω της ομώνυμης οδού. Στη βόρεια πλευρά της πλατείας προβάλλουν οι Άγιοι Απόστολοι, ένας μικρός αλλά ιστορικός ναός που αποτελεί σήμα κατατεθέν της πόλης, καθώς εδώ, στις 23 Μαρτίου 1821, σύμφωνα με την κρατούσα παράδοση, κηρύχτηκε η Επανάσταση.

 

 

          

 

 

Στη σημερινή του μορφή, ο ναός αποτελείται από δύο τμήματα: το παλαιότερο ανατολικό, που χρησίμευσε ως Ιερό Βήμα, και το δυτικό, που προστέθηκε ως ευρύχωρη αίθουσα και αποτέλεσε την κυρίως εκκλησία στη συνέχεια. Ο αρχικός ναός, χτισμένος με άψογη πλινθοπερίκλειστη τοιχοποιία και εξαιρετικά κεραμοπλαστικά κοσμήματα, ανήκει στην παραλλαγή του ελεύθερου σταυρού με τρούλο, χρονολογείται στη Μέση Βυζαντινή περίοδο (μέσα 11ου-12ος αι.) και διασώζει κάποιες τοιχογραφίες του 14ου αι. Στα ανατολικά προβάλλει τρίπλευρη εξωτερική αψίδα.

 

 

Στα δυτικά του αρχικού πυρήνα κατασκευάστηκε κατά το 18ο αι. (Β΄ Ενετοκρατία) μια τρουλαία βασιλική με κωδωνοστάσιο στη βορειοανατολική γωνία του αρχικού ναού, προκειμένου να εξασφαλιστεί περισσότερος χώρος για το εκκλησίασμα. Κατά τη φάση οικοδόμησης της προσθήκης, καθαιρέθηκε το δυτικό σκέλος του σταυρού του αρχικού ναού, ώστε να επιτευχθεί καλύτερη σύζευξη των δύο φάσεων.

 

 

 

 

 

Ο ναός υπέστη μεγάλες καταστροφές στο σεισμό του 1986, στη συνέχεια όμως πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες αναστηλωτικές εργασίες, κι έτσι το μνημείο αποκαταστάθηκε στην αρχική του μορφή. Κινούμενοι νοτιοανατολικά της πλατείας 23ης Μαρτίου, μέσω της οδού Σταδίου, μπορούμε να φτάσουμε στην πλατεία Μαυρομιχάλη, στα βόρεια της οποίας υψωνόταν ο πύργος του Παναγιώτη Μπενάκη.

 

 

 

 

Στην αρχή της πλατείας Μαυρομιχάλη (οδός Βαλτετσίου) βρίσκεται το Ταξιαρχάκι μικρός ναός που αποτελεί μετόχι της μονής Βελανιδιάς. Χρονολογείται στο πρώτο μισό του 19ου ή στα τέλη του 18ου αι. και είναι μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με δίρριχτη στέγη, νεοκλασικά στοιχεία και έκκεντρα διαταγμένη αψίδα του ιερού, που είναι εξωτερικά τρίπλευρη.